ویولن چیست؟
ویولن یکی از شناخته‌شده‌ترین سازهای زهی و آرشه‌ای در جهان است؛ سازی که صدای آن می‌تواند از لطیف و آرام تا پرقدرت و هیجان‌انگیز تغییر کند. این ساز در موسیقی کلاسیک، ارکستر، موسیقی فیلم، موسیقی فولکلور و بسیاری از سبک‌های موسیقی امروزی حضور دارد.
اما ویولنی که امروزه در دست نوازندگان می‌بینیم، حاصل چند قرن تحول در ساخت سازهای زهی و آرشه‌ای است. شکل امروزی ویولن در ایتالیا و به‌ویژه در شهر کرمونا (Cremona) شکل گرفت و استادان سازسازی ایتالیایی مانند خانواده آماتی، آنتونیو استرادیواری و خانواده گوارنری نقش مهمی در تکامل آن داشتند.
ویولن چیست؟
ویولن یک ساز زهی آرشه‌ای است که معمولاً چهار سیم دارد و نوازنده با حرکت دادن آرشه روی سیم‌ها، آنها را به ارتعاش درمی‌آورد.
سیم‌های ویولن از زیرترین به بم‌ترین عبارت‌اند از:
* می (E)
* لا (A)
* ر (D)
* سل (G)
این چهار سیم به صورت فاصله پنجم نسبت به یکدیگر کوک می‌شوند.
نوازنده معمولاً ویولن را روی شانه و زیر چانه قرار می‌دهد و با دست چپ، طول مؤثر سیم‌ها را تغییر می‌دهد. دست راست نیز آرشه را کنترل می‌کند.
یکی از ویژگی‌های مهم ویولن این است که برخلاف سازهایی مانند پیانو یا گیتار، روی دسته آن پرده‌بندی وجود ندارد. بنابراین نوازنده برای اجرای دقیق نت‌ها باید محل صحیح قرار گرفتن انگشتان را با دقت بسیار زیادی پیدا کند.
تاریخچه ویولن
ویولن از کجا آمده است؟
پاسخ به این سؤال که «ویولن دقیقاً در چه سالی اختراع شد؟» ساده نیست.
ویولن نتیجه تکامل تدریجی مجموعه‌ای از سازهای زهی و آرشه‌ای اروپایی است و نمی‌توان پیدایش آن را به یک مخترع یا یک سال مشخص نسبت داد.
با این حال، در قرن شانزدهم میلادی در شمال ایتالیا، سازهایی با ویژگی‌هایی بسیار نزدیک به ویولن امروزی ساخته شدند.
در میان شهرهای ایتالیا، کرمونا به مهم‌ترین مرکز ساخت ویولن تبدیل شد. پژوهش‌های موزه متروپولیتن نشان می‌دهد که آندره‌آ آماتی در اواسط قرن شانزدهم نقش مهمی در شکل‌گیری فرم استاندارد ویولن مدرن داشت.
بنابراین اگرچه نمی‌توان گفت «ویولن در یک روز و توسط یک نفر اختراع شد»، می‌توان گفت:
شکل مدرن ویولن در ایتالیای قرن شانزدهم، به‌خصوص در مکتب سازسازی کرمونا، تثبیت شد.
آندره‌آ آماتی؛ یکی از نخستین سازندگان مهم ویولن
آندره‌آ آماتی (Andrea Amati) از مهم‌ترین چهره‌های تاریخ سازسازی ویولن است.
او در کرمونا فعالیت می‌کرد و از نخستین سازندگانی بود که فرم و ابعاد ویولن را به شکلی نزدیک به ساز امروزی تثبیت کرد.
یکی از ویولن‌های ساخته‌شده توسط آندره‌آ آماتی که امروزه در مجموعه موزه متروپولیتن نیویورک نگهداری می‌شود، حدود سال ۱۵۶۰ ساخته شده است. این ساز از قدیمی‌ترین ویولن‌های باقی‌مانده در جهان به شمار می‌رود.
اهمیت آماتی فقط به سازهای خودش محدود نمی‌شود. سنتی که او در کرمونا شکل داد، در نسل‌های بعدی توسط خانواده آماتی و سازندگان بزرگی مانند آنتونیو استرادیواری و خانواده گوارنری ادامه پیدا کرد.
کرمونا؛ زادگاه مکتب بزرگ ویولن‌سازی
شهر کرمونا در شمال ایتالیا را می‌توان یکی از مهم‌ترین مراکز تاریخی ساخت ویولن در جهان دانست.
در قرن شانزدهم و هفدهم، سازندگان متعددی در این شهر فعالیت کردند و دانش سازسازی از استاد به شاگرد منتقل شد.
در حدود سال ۱۶۰۰، کرمونا به مرکز مهم و تقریباً بی‌رقیب ویولن‌سازی در اروپا تبدیل شده بود.
در این شهر، خانواده‌ها و استادان بزرگی مانند:
* آندره‌آ آماتی
* نیکولو آماتی
* آنتونیو استرادیواری
* جوزپه گوارنری «دل جزو»
به توسعه هنر ویولن‌سازی کمک کردند.
نیکولو آماتی و ادامه سنت کرمونا
نیکولو آماتی، نوه آندره‌آ آماتی، یکی از برجسته‌ترین سازندگان ویولن در قرن هفدهم بود.
سازهای او به طراحی زیبا، پاسخ‌دهی مناسب و صدای لطیف و شیرین مشهور بودند. کارگاه او همچنین محل آموزش و پرورش نسل جدیدی از سازندگان ویولن شد.
از شاگردان و وابستگان این سنت می‌توان به آندره‌آ گوارنری و سازندگان مهم دیگر اشاره کرد.
آندره‌آ آماتی؛ یکی از نخستین سازندگان مهم ویولن
آندره‌آ آماتی (Andrea Amati) از مهم‌ترین چهره‌های تاریخ سازسازی ویولن است.
او در کرمونا فعالیت می‌کرد و از نخستین سازندگانی بود که فرم و ابعاد ویولن را به شکلی نزدیک به ساز امروزی تثبیت کرد.
یکی از ویولن‌های ساخته‌شده توسط آندره‌آ آماتی که امروزه در مجموعه موزه متروپولیتن نیویورک نگهداری می‌شود، حدود سال ۱۵۶۰ ساخته شده است. این ساز از قدیمی‌ترین ویولن‌های باقی‌مانده در جهان به شمار می‌رود.
اهمیت آماتی فقط به سازهای خودش محدود نمی‌شود. سنتی که او در کرمونا شکل داد، در نسل‌های بعدی توسط خانواده آماتی و سازندگان بزرگی مانند آنتونیو استرادیواری و خانواده گوارنری ادامه پیدا کرد.
کرمونا؛ زادگاه مکتب بزرگ ویولن‌سازی
شهر کرمونا در شمال ایتالیا را می‌توان یکی از مهم‌ترین مراکز تاریخی ساخت ویولن در جهان دانست.
در قرن شانزدهم و هفدهم، سازندگان متعددی در این شهر فعالیت کردند و دانش سازسازی از استاد به شاگرد منتقل شد.
در حدود سال ۱۶۰۰، کرمونا به مرکز مهم و تقریباً بی‌رقیب ویولن‌سازی در اروپا تبدیل شده بود.
در این شهر، خانواده‌ها و استادان بزرگی مانند:
* آندره‌آ آماتی
* نیکولو آماتی
* آنتونیو استرادیواری
* جوزپه گوارنری «دل جزو»
به توسعه هنر ویولن‌سازی کمک کردند.
نیکولو آماتی و ادامه سنت کرمونا
نیکولو آماتی، نوه آندره‌آ آماتی، یکی از برجسته‌ترین سازندگان ویولن در قرن هفدهم بود.
سازهای او به طراحی زیبا، پاسخ‌دهی مناسب و صدای لطیف و شیرین مشهور بودند. کارگاه او همچنین محل آموزش و پرورش نسل جدیدی از سازندگان ویولن شد.
از شاگردان و وابستگان این سنت می‌توان به آندره‌آ گوارنری و سازندگان مهم دیگر اشاره کرد.
درباره اینکه آنتونیو استرادیواری مستقیماً شاگرد نیکولو آماتی بوده یا نه، قطعیت تاریخی وجود ندارد؛ هرچند سازهای اولیه استرادیواری به‌وضوح تحت تأثیر سنت آماتی قرار داشتند.
آنتونیو استرادیواری؛ مشهورترین نام در تاریخ ویولن‌سازی
وقتی صحبت از ویولن‌های تاریخی و ارزشمند می‌شود، نام آنتونیو استرادیواری (Antonio Stradivari) تقریباً همیشه مطرح است.
استرادیواری در کرمونا فعالیت می‌کرد و در طول زندگی حرفه‌ای خود بارها در شکل، ضخامت، قوس و تناسبات سازهایش آزمایش کرد.
او به‌خصوص در دوره‌ای حدود سال‌های ۱۷۰۰ تا ۱۷۲۰ تعدادی از مشهورترین سازهای خود را ساخت؛ دوره‌ای که معمولاً به عنوان دوره طلایی استرادیواری شناخته می‌شود.
امروزه صدها ساز ساخته‌شده در کارگاه استرادیواری باقی مانده‌اند و سازهای او همچنان موضوع پژوهش، نوازندگی و علاقه مجموعه‌داران هستند.
ویولن از چه قسمت‌هایی تشکیل شده است؟
ساختمان ویولن در ظاهر ساده به نظر می‌رسد، اما هر قسمت آن نقش مهمی در تولید و انتقال صدا دارد.
مهم‌ترین بخش‌های ویولن عبارت‌اند از:
1. کاسه ساز
2. صفحه رویی
3. صفحه زیرین
4. دیواره‌ها یا کلاف‌ها
5. دسته
6. گریف یا Fingerboard
7. خرک
8. سیم‌ها
9. گوشی‌ها
10. سیم‌گیر
11. شیطانک
12. سوراخ‌های F شکل
13. ستون صوتی
14. Bass Bar یا باس‌بار
15. چانه‌گیر
در ادامه هر کدام را بررسی می‌کنیم.
کاسه ویولن
بخش اصلی ویولن، کاسه یا بدنه آن است.
کاسه از صفحات چوبی ساخته شده و وظیفه اصلی آن تقویت و شکل‌دهی به ارتعاش سیم‌هاست.
کاسه ویولن از سه بخش اصلی تشکیل می‌شود:
صفحه رویی
صفحه‌ای است که در قسمت بالایی ساز قرار دارد و معمولاً از چوب صنوبر کوهی یا اسپروس (Spruce) ساخته می‌شود.
صفحه زیرین
صفحه پشت ویولن است که در بسیاری از سازها از چوب افرا (Maple) ساخته می‌شود.
کلاف‌ها یا دیواره‌ها
دیواره‌های باریک اطراف ساز هستند که صفحه رویی و زیرین را به یکدیگر متصل می‌کنند.
برای نمونه، ویولن معروف نیکولو آماتی موجود در موزه متروپولیتن از اسپروس و افرا ساخته شده است.
چرا ویولن این شکل خاص را دارد؟
شکل ساعت‌شنی ویولن فقط برای زیبایی نیست.
انحنای بدنه و طراحی قسمت‌های مختلف کاسه در نحوه ارتعاش صفحات و حرکت هوا داخل ساز تأثیر دارد.
فرم ویولن در طول تاریخ تغییراتی داشته، اما الگوی اصلی آن از مکتب سازسازی ایتالیایی قرن شانزدهم به بعد بسیار پایدار باقی مانده است. پژوهش‌های مربوط به شکل‌شناسی ویولن نیز نشان می‌دهند که فرم کلی ساز در طول تاریخ تغییرات بنیادی و پیوسته‌ای نداشته است.
آرشه ویولن چیست؟
آرشه یکی از مهم‌ترین ابزارهای نوازنده ویولن است.
بدون آرشه، ویولن همچنان می‌تواند با روش‌هایی مانند پیتزیکاتو نواخته شود، اما بخش بزرگی از قابلیت‌های صوتی و بیانی ساز از طریق آرشه به دست می‌آید.
نوازنده با کشیدن موهای آرشه روی سیم، باعث ایجاد اصطکاک و در نتیجه ارتعاش سیم می‌شود.
کیفیت صدا به عواملی مانند:
* سرعت حرکت آرشه
* میزان فشار آرشه
* محل تماس آرشه با سیم
* زاویه آرشه
* مقدار موی آرشه روی سیم
* کنترل دست راست
وابسته است.
حتی پژوهش‌های جدید در زمینه آموزش نوازندگی ویولن نیز فشار، سرعت و موقعیت آرشه را از متغیرهای مهم در تولید صدای مناسب می‌دانند.
ساختمان آرشه ویولن
آرشه از قسمت‌های مختلفی تشکیل شده است.
مهم‌ترین قسمت‌های آن عبارت‌اند از:
۱. چوب یا Stick
قسمت اصلی و بلند آرشه است.
آرشه‌های حرفه‌ای سنتی معمولاً با چوب پرنامبوکو (Pernambuco) ساخته می‌شوند، اگرچه امروزه آرشه‌های ساخته‌شده از مواد دیگری مانند کربن‌فایبر نیز وجود دارند.
موزه متروپولیتن نمونه‌های تاریخی متعددی از آرشه‌های فرانسوی را ثبت کرده که از پرنامبوکو و موی اسب ساخته شده‌اند.
۲. موی آرشه
موهای آرشه معمولاً از موی دم اسب تهیه می‌شوند.
این موها همان قسمتی هستند که با سیم ویولن تماس پیدا می‌کنند.
برای ایجاد اصطکاک مناسب، نوازنده روی موهای آرشه کالیفون (Rosin) می‌زند.
۳. Frog یا پاشنه آرشه
قسمتی است که نوازنده آن را در دست می‌گیرد.
فراگ معمولاً از آبنوس ساخته می‌شود و مکانیزم تنظیم کشش موی آرشه نیز در همین قسمت قرار دارد.
۴. پیچ آرشه
با چرخاندن پیچ انتهایی، میزان کشش موی آرشه تغییر می‌کند.
هنگام نواختن معمولاً موها باید به اندازه‌ای کشیده باشند که کنترل مناسبی داشته باشند، اما پس از پایان تمرین باید کشش آنها کاهش پیدا کند.
۵. نوک آرشه یا Tip
قسمت جلویی آرشه است که موهای آرشه در آن مهار می‌شوند.
این قسمت حساس است و ضربه خوردن آن می‌تواند باعث آسیب جدی به آرشه شود.
چرا موی آرشه زبر می‌شود؟
موی طبیعی آرشه به تنهایی اصطکاک بسیار زیادی با سیم ندارد.
به همین دلیل نوازنده از ماده‌ای به نام کالیفون یا رزین (Rosin) استفاده می‌کند.
کالیفون باعث افزایش اصطکاک بین موهای آرشه و سیم می‌شود و به این ترتیب موها می‌توانند سیم را گرفته و به ارتعاش درآورند.
البته استفاده بیش از حد از کالیفون نیز مناسب نیست؛ زیرا باعث تجمع گرد کالیفون روی ساز و سیم‌ها می‌شود.
آرشه‌های قدیمی چه تفاوتی با آرشه امروزی داشتند؟
آرشه ویولن در طول تاریخ مانند خود ویولن تغییر کرده است.
آرشه‌های قدیمی‌تر معمولاً از نظر شکل، تعادل، کشش و طراحی با آرشه‌های مدرن تفاوت داشتند.
در قرن هجدهم و به‌خصوص با پیشرفت مکتب آرشه‌سازی فرانسه، طراحی آرشه به شکل امروزی نزدیک‌تر شد.
در موزه متروپولیتن نمونه‌هایی از آرشه‌های قرن هجدهم و نوزدهم وجود دارد که تغییرات تدریجی در شکل چوب، فراگ، نوک آرشه و سایر اجزا را نشان می‌دهند.
یکی از نام‌های بسیار مهم در تکامل آرشه مدرن فرانسوا تورته (François Tourte) است که در شکل‌گیری استانداردهای آرشه مدرن نقش بسیار مهمی داشت.
آرشه چقدر در صدای ویولن تأثیر دارد؟
گاهی هنرجویان تصور می‌کنند که برای داشتن صدای خوب فقط باید یک ویولن مناسب داشته باشند؛ اما آرشه نیز نقش بسیار مهمی در کیفیت نوازندگی دارد.
دو نوازنده می‌توانند یک ویولن یکسان را با دو آرشه متفاوت بنوازند و نتیجه صوتی و حسی متفاوتی به دست آورند.
آرشه مناسب می‌تواند به نوازنده کمک کند تا:
* صدای تمیزتری تولید کند
* کنترل بیشتری روی دینامیک داشته باشد
* اجرای لگاتو را راحت‌تر انجام دهد
* آرشه‌کشی روان‌تری داشته باشد
* تکنیک‌هایی مانند اسپیکاتو و دتاشه را بهتر اجرا کند
* کنترل بهتری روی فشار و سرعت آرشه داشته باشد
