مقام شاختایی یکی از اصیلترین و در عین حال رازآلودترین مقامهای موسیقی شمال خراسان است. برخلاف مقامهایی مانند «نوایی» یا «گرایلی» که درباره منشأ و کارکردشان پژوهشهای بیشتری انجام شده، درباره شاختایی منابع مکتوب کمتری وجود دارد و بخش بزرگی از شناخت ما از آن، از طریق روایت سینهبهسینهی بخشیها به دست آمده است.
جایگاه شاختایی در موسیقی بخشیهای خراسان
در موسیقی شمال خراسان، چند مقام اصلی وجود دارد که به آنها «شاهمقام» نیز گفته میشود؛ از جمله:
* نوایی
* تجنیس
* گرایلی
* شاختایی
* بلبل
هر کدام از این مقامها شاخهها و روایتهای متعددی دارند و بخشیها بسته به موضوع داستان یا شعر، یکی از آنها را انتخاب میکنند. شاختایی یکی از همین شاهمقامهاست و در کنار نوایی و گرایلی، جایگاه ویژهای در رپرتوار بخشیها دارد.
ریشه نام «شاختایی»
درباره منشأ نام «شاختایی» اتفاق نظر وجود ندارد و چند دیدگاه مطرح شده است:
* برخی پژوهشگران معتقدند واژه «شاختایی» با «جغتایی (چغتایی)» ارتباط دارد؛ یعنی به حوزه فرهنگی و زبانی ترکان جغتایی در آسیای میانه. از آنجا که موسیقی شمال خراسان قرنها با فرهنگ ترکمن، ازبک و اقوام ترکزبان در ارتباط بوده، این احتمال از نظر تاریخی قابل توجه است، اما سند قطعی برای آن وجود ندارد.
* برخی دیگر معتقدند این نام صرفاً نام یک مقام قدیمی است که معنای اولیه آن در گذر زمان فراموش شده و تنها در سنت بخشیها باقی مانده است.
بنابراین، درباره ریشه واژه شاختایی هنوز نمیتوان با قطعیت اظهار نظر کرد.
قدمت مقام
شاختایی احتمالاً چند صد سال قدمت دارد. این مقام در دورهای شکل گرفته که شمال خراسان محل زندگی و تعامل اقوام مختلف از جمله:
* کرمانجهای خراسان،
* ترکهای خراسان،
* ترکمنها،
* و فارسیزبانان
بوده است. همین تنوع قومی باعث شده موسیقی این منطقه ویژگیهای مشترکی با موسیقی آسیای میانه پیدا کند.
چرا بیشتر شعرهای شاختایی حالت حکمت دارند؟
برخلاف مقامهایی که برای روایت داستانهای عاشقانه مانند «اصلی و کرم» یا «طاهر و زهره» استفاده میشوند، شاختایی بیشتر حامل پیامهای اخلاقی، اجتماعی و فلسفی است.
برای نمونه:
شاه اگر عادل نباشد، ملک ویران میشود
این فقط خطاب به یک پادشاه نیست؛ بلکه در فرهنگ شفاهی خراسان، نمادی از این اندیشه است که اگر صاحب قدرت عدالت نداشته باشد، جامعه از هم میپاشد.
یا:
خانه نزدیک دریا زود ویران میشود
که کنایهای از زندگی در معرض خطر و ناپایداری دنیا است.
به همین دلیل بسیاری از پژوهشگران، شاختایی را مقامی مناسب برای «پند، اندرز و حکمت» میدانند.
ویژگی موسیقایی
از دیدگاه موسیقی، شاختایی معمولاً این خصوصیات را دارد:
* شروعی آرام و باوقار
* ملودیهای کشیده و تأملبرانگیز
* تحریرهای نسبتاً محدود اما عمیق
* آزادی ریتم در آغاز و سپس منظمتر شدن جملهها
* تأکید بر بیان شعر، نه نمایش تکنیک نوازندگی
در اجرای بخشیها، دوتار تقریباً مانند یک راوی دوم عمل میکند و میان جملههای آوازی پاسخ میدهد؛ گویی ساز و خواننده با هم گفتوگو میکنند.
نقش بخشیها
شاختایی را نمیتوان از بخشیها جدا دانست. بخشی فقط نوازنده نیست؛ او:
* شاعر،
* خواننده،
* راوی داستان،
* حافظ تاریخ شفاهی،
* و گاه داور اخلاقی جامعه است.
وقتی بخشی مقام شاختایی را اجرا میکند، هدفش صرفاً اجرای یک ملودی نیست؛ بلکه انتقال تجربه، حکمت و جهانبینی نسلهای گذشته است. به همین دلیل، ممکن است یک بخشی دهها بیت متفاوت را روی همین مقام بخواند و هر اجرا با اجرای دیگر تفاوت داشته باشد.
⸻
تا جایی که منابع مکتوب و آرشیوهای موجود نشان میدهند، «شعر کامل» و واحدی برای مقام شاختایی وجود ندارد. دلیلش این است که شاختایی، مانند بسیاری از مقامهای بخشیهای خراسان، یک ملودی (مقام) است، نه یک شعر ثابت. هر بخشی بسته به مجلس، مخاطب و روایت، ابیات مختلفی را روی این مقام میخواند. به همین دلیل، چیزی به نام «نسخهٔ رسمی و کامل شعر شاختایی» در منابع معتبر ثبت نشده است.
آنچه امروزه بیشتر از همه در اجراهای بخشیها و خوانندگان محلی تکرار میشود، مجموعهای از ابیات حکمی است که معمولاً به این صورت آغاز میشود:
شاه اگر عادل نباشد، ملک ویران میشود
خانهٔ نزدیک دریا، زود ویران میشود
و در برخی روایتها این ابیات نیز پیش از آن یا پس از آن خوانده میشوند:
ابر اگر از قبله خیزد، سخت باران میشود
یک نصیحت با تو دارم، تو به کس ظاهر مکن
راز خود با هر کسی هرگز مگو ای هوشیار
چون که دیوار موش دارد، موش هم گوشی دارد
هر درختی را ثمر باشد، ثمر بیریشه نیست
هر که بیاصل است آخر، بیسروسامان شود
مرد دانا با خرد، هرگز نگوید هر سخن
گوهر اندر صدف، از قدر خود پنهان شود
این ابیات در اجراهای مختلف کموزیاد میشوند و ترتیبشان نیز ثابت نیست. برخی بخشیها تنها چهار یا پنج بیت میخوانند و برخی دیگر دهها بیت را با همان ملودی ادامه میدهند.
نکته مهم دیگری هم وجود دارد که معمولاً باعث سردرگمی میشود:
* شاهختاییِ آذربایجان و قشقایی با اشعار منسوب به شاه اسماعیل ختایی اجرا میشود.
* اما شاختاییِ شمال خراسان که با دوتار بخشیها نواخته میشود، لزوماً از اشعار شاه اسماعیل ختایی نیست و بیشتر بر پایهٔ ادبیات شفاهی و ابیات حکمی شکل گرفته است. این دو بهدلیل شباهت نام، گاهی با هم اشتباه گرفته میشوند.
Bm7 Em7
من آهوی زخمی، تو تای گیاهی، تو تای گیاهی ای جان
Bm7 Em7
منم ابر شیطان، تو فصل گناهی، تو فصل گناهی ای وای
D7 G
من احساس برخورد باران به خاکم
G Bm7
من احساس برخورد باران به خاکم
Bm7 C
منم شوق مستی که در جان تاکم
D7 G
گیاهم که تشنه ی نسیم پگاهم
Em7 C
گیاهم که تشنه ی نسیم پگاهم
Em7
کویرم، کویرم
D7 G
کویرم که از عشق باران هلاکم
Em7 C
که از عشق باران هلاکم
***
Bm7 Em7
ابر اگر از قبله آید سخت باران می شود
Bm7 Em7
ابر اگر از قبله آید سخت باران می شود
Em7 D7
شاه اگر عادل نباشد مُلک ویران می شود
Em7 Bm7 C
خانه نزدیک دریا زود ویران می شود ،
***
D7 G
گل به این پاکیزگی از آب لال می خورد
D7 G
گل به این پاکیزگی از آب لال می خورد
Em7 C
غصه دیوانه را مرد عاقل می خورد ، مرد عاقل می خورد
